Etkili Çalışma Teknikleri: Bilime Göre Hangisi İşe Yarar?

Fosforlu kalemle altını çizmek, notları defalarca okumak, özet çıkarmak, test çözmek… Herkesin bir çalışma alışkanlığı var ve çoğumuz bunları "herkes böyle yapıyor" diye seçiyoruz. Peki bu tekniklerden hangileri gerçekten kalıcı öğrenme sağlıyor?

2013'te John Dunlosky ve dört bilişsel psikolog, öğrencilerin kolayca uygulayabileceği on çalışma tekniğini mevcut araştırmalar ışığında ayrıntılı biçimde değerlendirdi. Psychological Science in the Public Interest dergisinde yayımlanan bu çalışma, "hangi teknik ne kadar işe yarıyor?" sorusunda en sık başvurulan kaynaklardan biri. Bu yazıda değerlendirmenin sonuçlarını sade bir dille özetliyor ve YKS, LGS, KPSS ya da dönem sınavlarına hazırlanırken nasıl kullanabileceğini anlatıyoruz.

Çalışma teknikleri nasıl değerlendirildi?

Yazarlar her tekniğin faydasının ne kadar genellenebildiğine baktı: Farklı yaşlarda ve yeteneklerde öğrencilerde, farklı türden materyallerde (basit kavramlardan matematik problemlerine ve bilimsel metinlere), farklı ölçüm türlerinde (hatırlama, problem çözme, anlama) ve gerçek sınıf ortamlarında işe yarıyor mu? Sonuçta her tekniğe yüksek, orta ya da düşük fayda notu verdiler.

Hangi çalışma teknikleri işe yarıyor? Sonuç tablosu

En etkili iki teknik: Kendini test etme ve aralıklı çalışma

1. Kendini test etme

Bilgiyi zihninden geri çağırmak, onu sonradan daha kolay hatırlamanı sağlıyor. Örneğin Roediger ve Karpicke (2006) çalışmasında, metni tekrar okuyan öğrenciler 5 dakika sonraki testte daha iyiyken, kendini test eden öğrenciler 2 gün ve 1 hafta sonraki testlerde belirgin biçimde daha fazlasını hatırladı. Dunlosky ve arkadaşları bu tekniği, farklı yaş ve yetenekteki öğrencilerde ve gerçek eğitim ortamlarında da fayda sağladığı için yüksek fayda grubuna koydu.

Pratikte: Konu sonu soruları, deneme sınavları, flash kartlar, kitabı kapatıp boş kâğıda yazmak. Ayrıntılar için aktif hatırlama rehberimize bakabilirsin.

2. Aralıklı çalışma

Aynı çalışma süresini tek oturuma yığmak yerine günlere yaymak, uzun vadede daha kalıcı öğrenme sağlıyor. Cepeda ve arkadaşlarının (2006) yüzlerce deneyi bir araya getiren meta-analizi, bu etkinin oldukça tutarlı olduğunu ve en iyi tekrar aralığının bilgiyi ne kadar süre hatırlaman gerektiğine bağlı olduğunu gösteriyor.

Pratikte: Bir konuyu öğrendikten sonraki gün, birkaç gün sonra ve bir hafta sonra kısa tekrarlar. Nasıl takvim kuracağını aralıklı tekrar yazımızda anlattık.

Orta düzey faydalı teknikler

• Ayrıntılı sorgulama: Okuduğun bir bilgi için "Bu neden böyle?" diye sorup cevabı açıklamaya çalışmak. Örneğin "Çöl bitkilerinin yaprakları neden küçüktür?" sorusunu kendi bilginle cevaplamak bilgiyi diğerlerine bağlar.
• Kendine açıklama: Bir problemin çözüm adımlarını ya da bir paragrafta öğrendiğin şeyi kendine açıklamak: "Bu adımda neden her iki tarafı da ikiye böldük?"
• Karışık çalışma: Aynı türden soruları blok halinde çözmek yerine farklı türleri karıştırmak. Rohrer ve Taylor (2007) matematik problemleriyle yaptıkları çalışmada, karışık çalışan öğrencilerin alıştırma sırasında zorlandığını ama bir hafta sonraki testte daha başarılı olduğunu buldu. Kornell ve Bjork (2008) ise ressamların tablolarını karışık sırayla inceleyen katılımcıların yeni tablolarda ressamı daha iyi tanıdığını; buna rağmen çoğunun blok çalışmayı daha etkili sandığını gösterdi.

Yazarlar bu tekniklerin umut verici olduğunu, ancak özellikle gerçek sınıf ortamlarında yeterince test edilmediği için yüksek fayda notu almadığını belirtiyor.

Altını çizmek ve tekrar okumak neden düşük faydalı?

Bu kısım birçok öğrenciyi şaşırtıyor, çünkü en sık kullanılan iki teknik tam da bunlar. Dunlosky ve arkadaşları, öğrencilerin çoğunun tekrar okuma ve altını çizmeye başvurduğunu, ancak bu tekniklerin performansı tutarlı biçimde artırmadığını belirtiyor ve tekrar okumanın yerine kendini test etmeyi öneriyor.

• Tekrar okuma tanıdıklık hissi yaratır. Metin tanıdık geldiği için bildiğini sanırsın, ama bu, bilgiyi kendi başına hatırlayabileceğin anlamına gelmez.
• Altını çizmek okurken dikkatini toplamana yardım edebilir, fakat neyin önemli olduğunu seçmek zordur ve işaretlemek tek başına bilgiyi işlemek demek değildir.
• Özetleme bazı öğrencilere bazı durumlarda yardımcı oluyor; ancak iyi özet çıkarmak beceri gerektiriyor ve faydanın görüldüğü koşullar sınırlı. Özeti nasıl daha verimli kullanabileceğini ders notundan özet çıkarma yazımızda ele aldık.
• Anahtar kelime yöntemi ve zihinsel imgeleme belirli materyallerde (ör. yabancı dil kelimeleri) ve kısa vadede işe yarayabiliyor, ama her derse uygulanması zor.

Bu bulguları çalışma rutinine nasıl taşırsın?

Düşük faydalı teknikleri tamamen bırakmak zorunda değilsin; onları daha etkili tekniklere giden bir basamak olarak kullanabilirsin. Örnek bir dönüşüm:

Recallow bu tekniklerin neresinde?

Recallow, yüksek fayda grubundaki iki tekniği kolaylaştırmak için tasarlandı: Yüklediğin ders notundan test soruları ve flash kartlar oluşturur (kendini test etme), kartları aralıklı tekrar takvimiyle önüne getirir (aralıklı çalışma). Özet ve önemli yerler de var, ama bunları okuyup geçmek yerine kendini test etmeye başlamadan önce bir harita gibi kullanmanı öneririz.

Sonuç

Araştırmaların mesajı net: Çalışma süreni artırmadan önce, o süreyi nasıl kullandığına bak. Tekrar okumanın ve altını çizmenin bir kısmını kendini test etmeye, tek oturumluk maratonları günlere yayılmış kısa tekrarlara çevirmek, kalıcı öğrenme için atabileceğin en sağlam adımlardan biri.